خوزستان، بهعنوان نخستین استان ایران که در جنگ تحمیلی هشتساله مورد تهاجم گسترده رژیم بعث عراق قرار گرفت، شاهد یکی از خونینترین و پیچیدهترین فصلهای دفاع مقدس بود. این استان استراتژیک با دارا بودن منابع عظیم نفتی، مرزهای طولانی با عراق، و موقعیت جغرافیایی حیاتی در شمال خلیج فارس، همواره در کانون توجهات نظامی و سیاسی منطقه قرار داشته است.
در ساعت ۱۴:۰۰ روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، نیروهای زمینی، هوایی و دریایی رژیم بعث عراق با پشتیبانی توپخانهای سنگین، بهطور همزمان از چندین محور به خاک استان خوزستان یورش بردند. این تهاجم گسترده با هدف اشغال سریع خرمشهر، آبادان، و اهواز و کنترل میادین نفتی جنوب ایران طراحی شده بود.
سقوط خرمشهر: پس از ۳۴ روز مقاومت بینظیر نیروهای مردمی و ارتش، خرمشهر در ۴ آبان ۱۳۵۹ به اشغال نیروهای عراقی درآمد. این شهر استراتژیک به مدت ۵۷۸ روز تحت اشغال باقی ماند و صحنهٔ نبردهای خونین و مقاومتهای حماسی بود.
محاصرهٔ آبادان: آبادان، بهعنوان یکی از کلیدیترین شهرهای نفتی ایران، از روزهای نخست جنگ در محاصرهٔ کامل نیروهای عراقی قرار گرفت. مقاومت مردم آبادان در دوران محاصره، به نمادی از ایستادگی ملت ایران تبدیل شد.
هدفقرار دادن زیرساختهای نفتی: پالایشگاه آبادان، پایانههای صادرات نفت در خور موسی، و میادین نفتی جنوب خوزستان بارها هدف بمبارانهای هوایی و موشکی عراق قرار گرفتند تا صادرات نفت ایران فلج شود.
«خوزستان، خاکِ خونخوردهای است که هر وجب آن، روایتی از شجاعت، فداکاری، و پیروزی ارادهٔ ملت بر تهاجم است.»
طی سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۲، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با اجرای یک سری عملیاتهای بزرگ و هماهنگ، موفق به آزادسازی بخشهای عمدهای از خاک اشغالشدهٔ خوزستان شدند:
عملیات ثامنالأئمه (مهر ۱۳۶۰): نخستین عملیات بزرگ آزادسازی که منجر به شکست حصر آبادان و بازگشایی مسیر ارتباطی این شهر با سایر نقاط کشور شد.
عملیات طریقالقدس (آذر ۱۳۶۰): این عملیات با هدف آزادسازی بستان و ایجاد شرایط برای آزادسازی خرمشهر اجرا شد و موفقیتهای قابلتوجهی بهدست آورد.
عملیات فتحالمبین (فروردین ۱۳۶۱): یکی از بزرگترین عملیاتهای جنگ تحمیلی که منجر به آزادسازی بخشهای وسیعی از شمال خوزستان و جنوب ایلام شد و موازنهٔ نظامی را به نفع ایران تغییر داد.
عملیات بیتالمقدس (اردیبهشت-خرداد ۱۳۶۱): اوج مقاومت و هماهنگی نیروهای ایرانی که منجر به آزادسازی کامل خرمشهر در ۳ خرداد ۱۳۶۱ شد. این پیروزی بزرگ، نقطهٔ عطفی در تاریخ جنگ تحمیلی و نماد ارادهٔ ملت ایران برای دفاع از تمامیت ارضی خود بود.
در طول جنگ تحمیلی، شهرهای خوزستان بارها هدف بمبارانهای هوایی، موشکی، و توپخانهای عراق قرار گرفتند. این حملات با هدف ایجاد رعب و وحشت در میان غیرنظامیان و وادار کردن آنان به ترک شهرهای خود طراحی شده بود:
خرمشهر: بیش از ۱,۲۰۰ حملهٔ موشکی و هوایی به این شهر ثبت شده است. بازار قدیمی، مناطق مسکونی، و زیرساختهای شهری آسیبهای جبرانناپذیری دیدند.
آبادان: در دوران محاصره، این شهر تحت بمبارانهای مستمر قرار داشت. پالایشگاه آبادان بارها هدف قرار گرفت و آسیبهای گستردهای به تأسیسات نفتی وارد شد.
اهواز، دزفول، شوش، و سوسنگرد: این شهرها نیز بارها هدف حملات موشکی و هوایی قرار گرفتند و صدها غیرنظامی در این حملات شهید یا مجروح شدند.
رژیم بعث عراق در طول جنگ تحمیلی، بارها از سلاحهای شیمیایی علیه نیروهای ایرانی و غیرنظامیان خوزستان استفاده کرد. این جنایت جنگی، پیامدهای بلندمدتی بر سلامت جامعهٔ منطقه گذاشته است:
مناطق تحت تأثیر: جبهههای جنوبی خوزستان، بهویژه مناطق عملیاتی والفجر ۸ و کربلای ۵، شاهد استفادهٔ گسترده از گازهای خردل و سارین بودند.
تلفات انسانی: هزاران رزمنده و غیرنظامی خوزستانی در معرض مستقیم یا غیرمستقیم عوامل شیمیایی قرار گرفتند که بسیاری از آنان تا امروز با عوارض جسمی و روانی دستوپنجه نرم میکنند.
آلودگی محیطزیست: بقایای عوامل شیمیایی در خاک و آب مناطق مرزی خوزستان، همچنان تهدیدی برای سلامت جوامع محلی و محیطزیست منطقه است.
پس از پایان جنگ تحمیلی در سال ۱۳۶۷، استان خوزستان با چالشهای بزرگ بازسازی مواجه بود. با این حال، با تکیه بر ظرفیتهای داخلی و مشارکت مردمی، دستاوردهای قابلتوجهی بهدست آمد:
بازسازی شهرهای آسیبدیده: خرمشهر، آبادان، سوسنگرد، و دیگر شهرهای آسیبدیده با سرعت قابلتوجهی بازسازی شدند و امروزه به زندگی عادی بازگشتهاند.
احیای صنعت نفت: پالایشگاه آبادان و میادین نفتی خوزستان با سرمایهگذاریهای داخلی و فناوریهای بومی، احیا شدند و امروزه نقش کلیدی در اقتصاد ایران ایفا میکنند.
توسعهٔ زیرساختها: شبکههای آب، برق، گاز، جادهها، و پلها در سراسر استان بازسازی و در بسیاری از موارد، با استانداردهای بالاتر از قبل از جنگ احداث شدند.
امروزه، خوزستان نهتنها به عنوان نماد مقاومت و ایستادگی ملت ایران شناخته میشود، بلکه به عنوان یکی از قطبهای استراتژیک انرژی، کشاورزی، و تجارت در منطقه خلیج فارس نقشآفرینی میکند.
